Tờ Financial Times (FT) cho hay hàng chục nghìn máy bán hàng tự động tại Nhật Bản từng là biểu tượng cho sự sáng tạo và tiện lợi đỉnh cao của xứ sở hoa anh đào thì nay đang dần biến mất.
Sự thoái trào này đánh dấu một cột mốc đáng buồn khi niềm tự hào công nghệ một thời không còn trụ vững trước áp lực kép từ lạm phát tăng cao và tình trạng thiếu hụt lao động trầm trọng.
Xin được nhắc rằng Nhật Bản được xem là quốc gia có mật độ máy bán hàng tự động cao nhất thế giới, trung bình khoảng một máy cho mỗi vài chục người và hệ thống này đã trở thành một biểu tượng của “văn hóa tiện lợi” trong đời sống hiện đại của nước này.
Sự sụp đổ của một “đế chế” tiện lợi
Theo dữ liệu từ Hiệp hội các nhà sản xuất hệ thống bán hàng tự động Nhật Bản (JVSMA), số lượng máy bán nước giải khát trên toàn quốc hiện còn khoảng 2,2 triệu máy, giảm tới 23%, tương đương hơn 657.000 máy so với thời kỳ hoàng kim năm 1985.
Những con số tài chính gần đây từ các ông lớn trong ngành đã phơi bày thực trạng khắc nghiệt này. Hãng DyDo, nhà vận hành lớn thứ ba tại Nhật Bản, vừa tuyên bố sẽ khai tử gần 7,5% mạng lưới (tương đương khoảng 20.000 máy trong tổng số 270.000 đơn vị) sau khi ghi nhận mức lỗ hàng năm kỷ lục.
Thay đổi doanh số bán đồ uống không cồn của máy bán hàng tự động so với siêu thị và các kênh khác (%)
Chủ tịch DyDo, ông Tomiya Takamatsu, thừa nhận rằng mảng kinh doanh này đang trở nên khó khăn hơn dự kiến và ưu tiên hàng đầu hiện nay là phải “cầm máu” cho doanh nghiệp.
Không riêng gì DyDo, hãng Itoen (nhà sản xuất trà xanh lớn nhất Nhật Bản) cũng đang phải tái cấu trúc mạnh mẽ. Doanh nghiệp này đã phải chấp nhận khoản lỗ do giảm giá trị tài sản lên tới 13,6 tỷ Yên (tương đương khoảng 89 triệu USD) do môi trường hoạt động xuống cấp nghiêm trọng.
Những chiếc máy từng hiện diện ở mọi ngóc ngách từ ga tàu đến vùng nông thôn hẻo lánh giờ đây đang trở thành gánh nặng tài chính cho các tập đoàn.
Trong nhiều thập kỷ, người dân Nhật Bản sẵn lòng trả mức giá cao hơn một chút tại máy bán hàng tự động để đổi lấy sự tiện lợi. Tuy nhiên, ba năm lạm phát liên tiếp đã thay đổi hoàn toàn tư duy chi tiêu, đẩy người dùng tìm đến các giải pháp tiết kiệm hơn.
Số liệu của Ngân hàng thế giới World Bank và Tổng cục thống kê Nhật Bản (Statistics Bureau of Japan) cho thấy lạm phát tiêu dùng đạt khoảng 2,5% năm 2022, 3,3% năm 2023 và 2,7% năm 2024, duy trì trên mục tiêu 2% của Ngân hàng Trung ương Nhật Bản. Nền kinh tế này gần như không có lạm phát trong nhiều năm trước 2022 (thậm chí âm năm 2021). Vì vậy, 3 năm lạm phát trên 2% là một thay đổi lớn đối với nền kinh tế Nhật.
Theo FT, một lon cà phê hay chai trà từ các thương hiệu nổi tiếng thường có giá rẻ hơn tới 20% nếu mua tại các cửa hàng tiện lợi gần đó.
Chưa dừng lại ở đó, các cửa hàng tiện lợi (Konbini) còn tung ra các dòng cà phê pha máy trực tiếp với chất lượng vượt trội, trong khi siêu thị và cửa hàng thuốc đẩy mạnh các dòng sản phẩm nhãn hàng riêng (private label) với giá chiết khấu sâu.
Hệ quả là sản lượng tiêu thụ đồ uống qua kênh máy bán hàng tự động đã rơi tự do, từ mức đỉnh 72 triệu thùng vào năm 1997 xuống chỉ còn 42 triệu thùng vào năm 2024, theo số liệu từ viện nghiên cứu Inryo Souken tại Tokyo.
Một nghịch lý trớ trêu đang tồn tại: dù được gọi là máy bán hàng “tự động”, nhưng sự vận hành của chúng lại phụ thuộc hoàn toàn vào con người.
Nhật Bản đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt tài xế xe tải mãn tính. Chi phí nhân công tăng vọt với mức lương tài xế tăng 7,1% chỉ riêng trong năm 2024 đã bồi thêm một đòn đau vào biên lợi nhuận vốn đã mỏng manh của các nhà vận hành.
Chuyên gia phân tích bán lẻ độc lập Akihito Nakai nhận định rằng những chiếc máy này thực tế chỉ tự động ở điểm bán. Vấn đề cốt lõi nằm ở việc dữ liệu chưa được số hóa. Nhiều máy vẫn hoạt động theo kiểu thủ công, tức là nhân viên phải trực tiếp đến tận nơi mới biết máy còn hay hết hàng để tiếp quỹ.
Sự chậm trễ trong việc áp dụng công nghệ quản lý kho hàng và dữ liệu thời gian thực đã biến hệ thống này thành một ví dụ điển hình cho sự trì trệ của Nhật Bản trong việc dùng công nghệ giải quyết bài toán nhân lực.
Trước xu hướng thoái trào không thể tránh khỏi, các ông lớn như Suntory hay Asahi Soft Drinks đang buộc phải thay đổi chiến lược. Thay vì chạy đua về số lượng, họ chuyển hướng sang tối ưu hóa lợi nhuận trên từng đơn vị máy. Các nhà vận hành đang ưu tiên lắp đặt máy tại những vị trí “vàng”, đồng thời tăng kích thước máy để giảm tần suất phải tiếp hàng, từ đó cắt giảm chi phí vận hành.
Dẫu vậy, cơ hội sống sót dường như chỉ dành cho những khu vực đô thị hoặc các tòa nhà văn phòng cao cấp, nơi người dùng có thu nhập cao và sẵn sàng chi trả cho các mặt hàng giá trị gia tăng.
Ở khu vực ngoại ô và nông thôn, nơi việc đầu tư vào các chức năng số hóa khó mang lại tỷ suất sinh lời nhanh chóng, sự biến mất của các máy bán hàng tự động có lẽ chỉ còn là vấn đề thời gian. Như ông Nakai đã đặt ra một câu hỏi hóc búa: Liệu các doanh nghiệp có đủ can đảm để đổ thêm vốn đầu tư vào công nghệ khi mà doanh số bán hàng vốn dĩ đã đang trên đà lao dốc?
*Nguồn: FT, Fortune
